Erken Dönem Tefsirlerinde İnsan Fiilleri Konusu

Öz

Bu çalışmada insan fiilleri, sorumluğu ve özgürlüğü konusu ilk üç asır tefsirlerinden incelenmiştir. Konunun incelendiği rivayet tefsirleri İbn Ebî Hâtim’e (ö. 327/938) kadar olan tefsirler, dilbilimsel tefsirler Sicistânî’ye (ö. 330/941) kadar olan tefsirlerdir. “Fiil, amel, kader, kadâ, irâde, kesb, hidâyet, dalâlet, meşîet, istitâat, sa’y, kalplerin mühürlenmesi anlamında hatm ve tab’ ve levh-i mahfûz bağlamında kitâb” kavramlarının geçtiği âyetler ve bu âyetler geçmeyip insan fiilleri konusunun geçtiği âyetler, ilk üç asır tefsirlerinden incelenmiştir. Varılan sonuçlara göre incelenen kavramlar Arap dilinde yaygın ve kolay anlaşılır kavramlar olup, ilk üç asır müfessirlerinde insan sorumluluğu ve özgürlüğü fikri vardır. Bununla beraber bazı müfessirler, hiçbir âyeti değerlendirme dışı tutmamak için Allah’ın gücünü vurgulayan âyet tefsirlerinde insanın özgür olmadığı şeklinde anlaşılabilecek ifadeler de kullanmışlardır. Bu tefsirlerde insanın her şeyi değiştirecek gücünün olmadığı; ancak yaptığından, kendi elinde olan şeylerden sorumlu oluşu geçmektedir.