Mâtürîdî Kelâmında İnsan Fiillerinin Ontolojik ve Ahlâkî Temelleri: Halk ve Kesb Nazariyesi

Öz

İslâm düşünce tarihinin en temel tartışma alanlarından biri olan ef‘âl-i ibâd, ilâhî kudretin mutlaklığı ile beşerî hürriyetin sınırları arasındaki gerilimin çözümü üzerine binâ edilmiştir. Bu makalede, Ehl-i sünnet kelâmının kurucu sîmâlarından Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin, insan fiillerinin ontolojik ve ahlâkî temellerine dâir geliştirdiği özgün sentez; halk ve kesb nazariyesi ekseninde tafsîlâtlı bir şekilde incelenmiştir. Mâtürîdî’nin düşünce sistematiğinde insan fiilleri, ontolojik yaratma (halk) ve ahlâkî edinim (kesb) olmak üzere iki farklı veçhe (vücûh) üzerinden ele alınmakta; fiilin fiziksel boyutlarının yaratılması Allah’a, ahlâkî niteliğinin tayini ise kula nispet edilmektedir. Makalede, Mâtürîdî’nin insan iradesini yok sayan Cebriyye ile fiillerin yaratıcılığını insana vererek tevhidi zedeleyen Mu‘tezile’ye yönelttiği tenkitler tahlil edilerek; onun insanı ne mutlak bir cebre mahkûm eden ne de fiillerinin mûcidi konumuna yükselten itidal merkezli yaklaşımı ortaya konulmuştur. Bilhassa fiilin vukû bulduğu anda yaratılan kudret (istitâat ma‘a’l-fiil) ile insanın iradî yönelimi (ihtiyâr) arasındaki eş zamanlılık ilişkisi, sorumluluğun ahlâkî ve rasyonel zemini bağlamında ele alınmıştır. Ayrıca Mâtürîdî’nin antropolojik tahlilleri ışığında, akıl ve tabiat (tab‘) çatışmasının irade üzerindeki tesiri ve hidâyet-dalâlet meselesinin ilâhî adâlet çerçevesindeki izahı irdelenmiştir. Araştırma neticesinde, Mâtürîdî’nin geliştirdiği kesb teorisinin, tevhid ilkesini zedelemeden insanın ahlâkî fâilliğini temellendiren ve ilâhî hikmeti gözeten tutarlı bir kelâmî model sunduğu tespit edilmiştir.